Kemal Varol’un, başkarakteri Lamek (Kemal isminin anagramı) üzerinden muhtemelen kendi yaşam öyküsünden otobiyografik kesitler sunduğu Sahiden Hikâye, gerçek bir coğrafyanın “Arkanya” adlı kurmaca bir mekân izdüşümü üzerinden okuyucuya aktarılır. Eser, farklı başlıklar altında yapılandırılmış, ancak nihayetinde bütüncül bir anlatı oluşturan parçalı bir kurguya sahiptir. Yazar, her bir bölümde okurun karşısına çeşitli gizli semboller ve şifreler çıkararak onu pasif bir okuyucu konumundan çıkarır; metni anlamlandırma ve yeniden inşa etme sürecine dâhil eder. Eserin temel yazınsal felsefesi, romanın sonunda başkarakterin amcası tarafından dile getirilen şu ifadede özetlenmektedir:
“Derdini bu harflerin aralarına serpiştirirken kendini fazla da belli etme, diyor son kez. Bu harfleri yan yana getirip güzel güzel şeyler anlat insanlara! Ki onlar bunları okurken sahiden hikâye sansınlar her seferinde.”
Bu telkin, travmaların ve toplumsal dertlerin kurgusal bir “hikâye” maskesi ardına gizlenerek edebi bir düzleme aktarılmasının açık bir manifestosudur.
Eser, alfabenin son harfi olan “Z”nin kaybolması ve harflerin mevcut dizilimlerinden duydukları hoşnutsuzluk gibi güçlü bir sembolizm ile başlar. “Z” harfinin yitimi; dildeki eksilmeyi, iletişimsel karmaşayı ve ontolojik bir yarım kalmışlığı imlemektedir. Diğer harflerin yerlerini beğenmemesi ve başıboş hareketleri ise dildeki ve dolayısıyla toplumsal yapıdaki yozlaşmanın, bozulmanın bir tezahürüdür. Bu kaos ortamı, “Kadim” adlı kelimenin/kavramın devreye girmesiyle son bulur. Kadim; bilgeliği, yüceliği ve geleneksel otoriteyi temsil eder; dağılan harfleri ait oldukları yerlere göndererek ontolojik düzeni yeniden tesis eder. Lamek’in amcasının ona ayrılmadan önce iki avuç dolusu harf hediye etmesi ise, yazarın yazınsal serüvenine başlama anını ve yazarlık kimliğinin inşasını alegorik bir dille ifade eder.
Eserde sosyoekonomik farklılıklar, çocukların fiziksel özellikleri ve ten renkleri üzerinden somutlaştırılır:
“Kendimizi avutalım, yarın öbür gün başımız önümüze düşmesin diye esmer diyorlardı bize. Külliyen yalandı. Ben karaydım, Gobi benden karaydı. Ferdi karaydı. Domestos karaydı. Zülküf karaydı. Ramazan karaydı. Dilan karaydı. Zülfiye karaydı. Azat vardı bir de. Bize hiç benzemiyordu. Çünkü Azat kapkaraydı. Ama en fenası Şener’di çünkü o beyazdı.”
Bu bölümde Lamek; kendisi ve arkadaşlarının yoksulluğunu, tenlerinin “kara”lığı, saçlarının keçeliği, fiziksel bakımsızlıkları ve çok kardeşli yapıları üzerinden betimler. Bu “kara”lık salt bir ten rengi değil, taşradaki yoksulluğun ve dezavantajlı konumun metaforudur. Öte yandan Şener; beyaz teni, yeşil gözleri, temiz saçları ve memur bir ailenin tek çocuğu olmasıyla “fakir Arkanya”daki ayrıcalıklı sınıfı temsil eder. Şener, Arkanya ekosistemi içinde “farklı ve öteki” olandır. Bu bağlamda Şener’in varlığı, Lamek ve arkadaşları için sahip olamadıkları/olamayacakları bir zenginliğin göstergesi olarak psikolojik bir şiddet unsuruna ve aşağılık kompleksinin kaynağına dönüşmektedir.
Arkadaşlık ilişkileri ve çocukluktan ergenliğe geçiş evresi, eserde duygusal uyanış ve hayal kırıklıkları ekseninde incelenir:
“Akasya ağacına kazıdığımız iki ayrı kalbimiz vardı Gobi’yle. İki kalbin ortasından birer ok geçiyordu. Oklu yüreklerden birinin içinde onun adının baş harfi vardı, diğerinde benim. Baş harfimizin işaret ettiği okun ucuna birer soru işareti koymuştuk. Nasılsa günün birinde birisi gelip o soru işaretini silecekti ve yerine kendi adının baş harfini kazıyacaktı. Ama hâlâ gelen giden yoktu.”
“Ne yaptı etti kolundaki o kocaman harfi Zehra’ya gösterdi günün birinde. İkimizin arasında dönüp duran on dört yaşımıza kadar her tanesini bıkıp usanmadan saydığımız tespih de o gün koptu zaten. Eğilip yerde dağılan tespih tanelerine baktım. Allah’ın doksan dokuz adı yerine kader gibi, talih gibi, zaman gibi kederli kelimelere dönüşmüştü tespih taneleri.”
Bu anlatılarda aşkın keşfi, aidiyet arayışı ve akranlar arası sadakat bağının sınanması işlenmektedir. Yıllara yayılan dostluğun simgesi olan “tespihin kopması”, masumiyetin yitimi ve büyüme sancılarının (kader, talih, zaman, keder) başlangıcı olarak oldukça samimi bir edebi dille aktarılmıştır.
Yazar, bireysel hikâyelerin yanı sıra dönemin politik ve sosyolojik gerçekliğini de Arkanya üzerinden resmeder. Arkanya halkının komşu kasabalar gözündeki imajı öncelikle kültürel kodlarla verilir:
“Kimi kasabalar için eşek hırsızı, kimine faizci, kimine kumarbaz kimine de şarapçı derlerdi. Komşu kasabalıların nazarına göre, kaldırım yerine yolun tam ortasında yürümeleriyle nam salan Arkanyalıların asıl mahareti tersyüz ettikleri trafik düzeni değil, cimrilikleriydi.”
Ancak bu gündelik taşra tasvirinin arka planında, bölgenin yaşadığı ağır siyasi travmalar ve şiddet sarmalı bulunmaktadır:
“Önce cezaevinden birkaç ay önce çıkan birini vurmuşlar çarşıda. Arkasından okuluna giden bir öğretmen. Üç gün sonra partili bir manav. Öbür gün lise öğrencileri doğranmış okul çıkışında. Öldürülenlerin haddi hesabı yokmuş. Sabah akşama doğru biri daha öldürülüyor, kimse korkudan ağzını açıp önüne geleni satır veya enseye tek kurşunla öldürülenlerle ilgili tek bir cümle bile kurmuyormuş.”
“Birdenbire kasabanın orta yerinde bitiveren bu gençleri herkes tanıyormuş. Dar paça kumaş pantolonların altına giydikleri spor ayakkabıları onların alametifarikalarıymış.”
Bu satırlarda, Türkiye’nin belirli bir dönemindeki faili meçhul cinayetler, satırlı ve tek kurşunlu infazlar ile bu cinayetleri işleyen figürlerin prototipleri oldukça gerçekçi bir biçimde okura sunulur. Toplumsal korku ve suskunluk sarmalı, dönemin kolektif psikolojisini gözler önüne serer.
Sonuç
Kemal Varol, Sahiden Hikâye ile bir halkın ve belirli bir dönemin edebi röntgenini çekmektedir. Yazar bunu yaparken didaktik bir çığırtkanlığa veya suçlayıcı, politik bir propagandaya başvurmaz. Zamanın, mekânın ve siyasi atmosferin toplum üzerindeki yıkıcı etkisini son derece sade ve nesnel bir dille sunar. Eser; bir dönemin, bir coğrafyanın ve bir toplumun derinlemesine sosyolojik ve psikolojik analizini, romantik ve melankolik bir edebiyat estetiği içinde başarıyla okura ulaştırmaktadır.